De slimste mensen werken ergens anders

“Wie doet er aan co-creatie?” begint Martijn Pater, co-creatie- & innovatiestrateeg, zijn sessie. Een flink aantal handen gaat omhoog. “Wie heeft er een hekel aan?” Gelach. Ook een paar handen. Die eerlijkheid is precies waar het vandaag om draait. Want in een wereld vol complexe vraagstukken is één ding zeker: je lost ze niet alleen op.

Martijn neemt ons mee in de kracht van co-creatie. Niet als vaag modewoord, maar als concrete werkwijze met bewezen resultaten. “Het maakt niet uit wie je bent,” stelt hij. “De meeste slimme mensen werken ergens anders.”

Is co-creatie hetzelfde als samenwerken? Nee. Samenwerken doen we allemaal, de hele dag door. Co-creatie gaat een stap verder: het is het gezamenlijke proces van het creëren van nieuwe waarde, samen met externe experts.

“Extern is interessant,” stelt Pater. “Want wat is extern eigenlijk? Bij de ene organisatie is een andere afdeling al extern, terwijl het bij een andere organisatie echt om mensen van buitenaf gaat.” De kern: het gaat om het verbinden van verschillende perspectieven.
Martijn startte in 2008 samen met zijn compagnon een bureau voor innovatie en co-creatie. Zijn compagnon is antropoloog: hij kijkt naar betekenis. Martijn zelf is ingenieur: hij kijkt naar verbinding. “Juist die mix”, zegt hij, “is de sleutel tot echte innovatie.”

Martijn legt uit dat co-creatie op vijf leidende principes draait:

“Als je gaat co-creëren, gaat het om waar je ’s nachts van wakker ligt. Het gaat over urgente dingen die je wilt oplossen. Hoe persoonlijker, hoe interessanter.” Een mooi voorbeeld: een projectontwikkelaar die niet vroeg “Hoe bouwen we een gebouw?”, maar “Hoe kunnen we energie-positief zijn? Voor de planeet én voor mensen.” Die vraag opende deuren naar nieuwe concepten die anders nooit waren ontstaan.

Dit is cruciaal: wie nodig je uit? “We vragen vaak dezelfde mensen, uit dezelfde bubbel, met dezelfde ideeën,” waarschuwt Martijn. “Maar co-creatie draait om het samenbrengen van verschillende perspectieven.”

Hij onderscheidt vijf soorten perspectieven die je altijd nodig hebt om co-creatie tot stand te brengen:

• De klant (wie ervaart het probleem?)
• De professional (wie moet het maken of uitvoeren?)
• De professor (wie heeft de kennis?)
• De connector (wie ziet de verbindingen?)
• De wildcard (wie durft de vragen te stellen die niemand meer stelt?)

Een praktijkvoorbeeld: Pon wilde mobiliteit verkopen in plaats van auto’s. “Wie heb je dan nodig?” vraagt Martijn. “Niet alleen de werkgever die het wil aanbieden, maar ook de werknemer die het gaat gebruiken.” Het resultaat: Het bedrijf Shuttel, nu marktleider in mobiliteit in Nederland naast de NS.

Co-creatie is spannend. Je brengt mensen bij elkaar die elkaar vaak niet kennen en die allemaal met hun eigen blik en belangen naar een vraagstuk kijken. “Dat voelt soms onvoorspelbaar, en dat is het ook. Je weet niet precies waar het naartoe gaat. Maar dat is juist de kracht ervan”, vertelt Martijn. Hij werkt met een vast proces:

1. Introductie: Deelnemers komen als vreemden binnen. Het eerste doel is vertrouwen en nieuwsgierigheid opbouwen. Wie zijn deze mensen, waarom zitten ze hier, en wat drijft hen?
2. Visie: Vooraf heeft iedereen nagedacht over het thema en een korte visie voorbereid. In deze fase worden die gedeeld. Zo ontstaat een gedeeld begrip van het speelveld, de waarden en ambities.
3. Uitdaging: De opdrachtgever legt de kernvraag op tafel. Geen dichtgetimmerd projectplan, maar een scherpe, open uitdaging die uitnodigt tot meedenken.
4. Rapid Map: Hier worden eerste indrukken, ideeën en invalshoeken snel gedeeld. Alles mag nog. Het doel is de denklijnen openbreken voordat de groep te veel gaat structureren.
5. Ideation: Dit is het creatieve hart van het proces. De energie stijgt: mensen bouwen voort op elkaars ideeën, combineren inzichten en schetsen nieuwe concepten. Vaak komen juist hier de verrassende oplossingen naar boven.
6. Advies: Aan het einde worden de ideeën gepresenteerd aan de groep en aan de opdrachtgever. De groep geeft feedback en prioriteert wat kansrijk is. Zo ontstaat een gezamenlijk gevoel van eigenaarschap: een ‘wij hebben dit gemaakt’-moment.

Het vertrouwen zit dus niet in het toeval, maar in het proces zelf: de structuur zorgt dat creativiteit en diversiteit niet verzanden in chaos, maar juist leiden tot gedragen, uitvoerbare ideeën. Zoals Martijn zegt: “Als het proces goed is, gaat de perceptie van ideeën omhoog.”

Co-creatie werkt pas echt als je durft te dromen voorbij de vanzelfsprekende oplossingen. Het vraagt lef om de lat hoger te leggen om niet te vragen “Wat kunnen we verbeteren?” maar “Wat zou er gebeuren als we het helemaal anders doen?”, aldus Martijn.

Een van de sterkste voorbeelden: de Rotterdamse haven vroeg “hoe kunnen we data koppelen om kosten en tijd te besparen?” Uit die co-creatie ontstond PortXchange – een platform dat nu havens wereldwijd ontzorgt.

Een goed idee is pas het begin. Co-creatie eindigt niet bij een inspirerende sessie, maar bij iemand die het écht gaat doen. “Die intrinsieke motivatie maakt het verschil tussen plannen en impact,” aldus Martijn. Co-creatie werkt pas echt als iemand opstaat en zegt: “Dit is van mij, dit moet gebeuren.”

“Coalities zijn the next big thing,” stelt Martijn. “Als je structureel gaat samenwerken, wordt het een coalitie: structurele samenwerking door een diverse groep deelnemers met een gezamenlijk doel.”

Hij noemt inspirerende voorbeelden:

• Het Montreal Protocol: Alle landen, politiek en bedrijfsleven werkten samen om het gat in de ozonlaag te dichten. En met succes.
• De USB-coalitie: De USB ontstond in de jaren negentig bij Intel. In het begin zagen concurrenten er niets in, bang dat Intel de leiding zou nemen. Toch besloten grote techbedrijven samen te werken aan deze universele aansluiting. Zo groeide de USB-coalitie uit tot een voorbeeld van verbinding boven concurrentie. Dertig jaar later is USB de wereldstandaard.
• Het Apollo-programma: Een enorme coalitie want uiteindelijk werkten er 400.000 mensen aan, met één doel: de eerste mens op de maan. Maar het ging verder want het moest eerder dan Rusland. En niet onbelangrijk: die eerste mens moest ook weer veilig terugkomen op aarde.

“Coalities starten klein, gaan groeien, worden volwassen. Ze kunnen heel structureel worden. Het gaat om intrinsieke motivatie, je moet er zin in hebben.”

Aan het einde van de sessie komt de vraag: kan co-creatie ook tussen interne partijen? “Het gaat vooral om nieuwe blikken,” legt Martijn uit. “Het liefst heb je acht frisse blikken, maar drie frisse blikken kan ook al werken. Dus volledig intern is niet aan te raden. Maar gedeeltelijk intern is een optie.”

De faalfactoren van co-creatie? “Als je niet openstaat voor de mening van anderen. Als je al denkt ‘dit wordt niks’ en volledig bent uitgecheckt. Of vastzit in wat je altijd al deed.”

Maar de succesfactoren zijn helder: “Je hebt mensen nodig die goede verbinders zijn, die de eerste stap zetten. Je hebt iemand nodig van die verbinden leuk vindt en er zin in heeft.”

Martijn sluit af met een bemoedigende boodschap: “Co-creatie is dichterbij dan je denkt. Het kan eerder dan je denkt. Mensen vinden het lastig om buiten hun eigen bubbel te denken, maar die stap zetten is makkelijker dan je denkt.” Want uiteindelijk draait het om één simpele waarheid: de slimste mensen werken ergens anders. En als je écht wilt innoveren, moet je ze uitnodigen aan tafel.